اصطلاحات تخصصی مجسمه سازی

تا حالا شده جلوی یک تندیس زیبا در میدان شهر یا یک گالری بایستی و از خودت بپرسی هنرمند چطور توانسته از یک تکه سنگ یا مشت مقداری گل، چنین اثر زیبایی بسازد ؟ دنیای هنر پر از رمز و راز است و هر هنری زبان مخصوص به خودش را دارد. اگر بخواهی وارد دنیای جذاب حجم و فرم شوی، اول باید زبان اهالی این سرزمین را یاد بگیری . وقتی اسم ابزارها، تکنیک‌ها و مواد را بلد باشی، نه تنها بهتر یاد می‌گیری، بلکه نگاهت به آثار هنری هم تغییر می‌کند. دیگر یک مجسمه را فقط یک جسم جامد نمی‌بینی ، بلکه پروسه ساخت، زحمت قالب‌گیری و ظرافت پرداخت نهایی را در آن حس می‌کنی. در این مطلب قرار است تمام اصطلاحات تخصصی مجسمه سازی را به زبان ساده و خودمانی بررسی کنیم. فرقی نمی‌کند دانش‌آموز باشی، دانشجو یا کسی که می‌خواهد در خانه کار هنری انجام دهد ، این راهنما دقیقا برای تو نوشته شده است تا با اعتماد به نفس کامل وارد کارگاه شوی .

مجسمه سازی چیست؟

مجسمه‌سازی، تندیس‌سازی، پیکرتراشی یا تندیس‌گری به انگلیسی ( Sculpture )، هنر شکل دادن به مواد است . برخلاف نقاشی که روی سطح صاف و دو بعدی کار می‌کنیم، در اینجا با فضا و حجم سر و کار داریم. تو در این هنر یاد می‌گیری که چطور فضاهای خالی را پر کنی یا از دل یک حجم پر، فضاهای خالی بیرون بکشی .

یک مجسمه‌ساز مثل یک شعبده‌باز عمل می‌کند. او به موادی که جان ندارند، مثل گل، سنگ، چوب یا فلز، روح می‌بخشد. اما این شعبده‌بازی ابزار و ورد‌های مخصوص خودش را دارد که همان تکنیک‌ها و اصطلاحات تخصصی هستند. بیا با هم مهم‌ترین آن‌ها را مرور کنیم.

دسته‌بندی اصلی در اصطلاحات تخصصی مجسمه سازی : روش‌های ساخت

در کل دنیا دو روش اصلی برای این کار وجود دارد که پایه و اساس همه چیز است .

^{دست‌سازه‌های دلبریجات ترکیبی از هنر، خلاقیت و زیبایی هستند. مجموعه‌ای از گوشواره‌های دست‌ساز، زیورآلات رزینی، گردنبندهای هنری، گلسرها و اکسسوری‌های خاص که با الهام از طبیعت و هنر طراحی و تولید می‌شوند. برای مشاهده جدیدترین محصولات و خرید آنلاین به سایت دلبریجات مراجعه کنید:   DelBariJat.com}

۱. روش افزاینده ( Additive )

اسم این روش کاملا مشخص می‌کند چه خبر است. در این روش ، تو ماده اولیه را کم‌کم اضافه می‌کنی تا شکل نهایی ساخته شود. تصور کن داری با گل رس کار می‌کنی. اول یک گلوله کوچک داری، بعد تکه‌تکه گل اضافه می‌کنی تا سر، دست‌ها و بدن شکل بگیرند .
این روش محبوب‌ترین شیوه برای شروع آموزش مجسمه سازی است. چون اگر اشتباه کنی، راحت می‌توانی آن تکه را برداری و دوباره بگذاری. کار با گل، موم و خمیر مجسمه‌سازی در این دسته قرار می‌گیرد. این روش به هنرمند آزادی عمل زیادی می‌دهد و استرس خراب شدن کار را کم می‌کند .

۲. روش کاهنده ( Subtractive )

این روش دقیقا برعکس حالت قبلی است. در اینجا تو یک بلوک بزرگ از سنگ، چوب یا گچ داری و باید قسمت‌های اضافه را از آن جدا کنی تا مجسمه پنهان شده در آن آزاد شود.
حتما داستان معروف میکل‌آنژ را شنیده‌ای که گفت: مجسمه در دل سنگ وجود داشت، من فقط سنگ‌های اضافه را تراشیدم. این دقیقا تعریف روش کاهنده است. این روش کمی سخت‌تر است چون اگر یک تکه را اشتباهی بکنی یا بشکنی ، برگرداندن آن خیلی دشوار یا غیرممکن می‌شود. پیکرتراشی با سنگ و چوب معروف‌ترین مدل‌های این روش هستند.

اصطلاحات مربوط به مراحل اولیه کار

وقتی می‌خواهی یک پروژه جدید را شروع کنی، با بخش اولِ اصطلاحات تخصصی مجسمه سازی زیاد سر و کار داری. دانستن این‌ها باعث می‌شود حرفه‌ای‌تر فکر کنی.

ماکت ( Maquette )

قبل از اینکه یک معمار برج بسازد، مدل کوچک آن را می‌سازد. مجسمه‌سازها هم همین کار را می‌کنند. ماکت یک مدل کوچک و پیش‌فرض از اثر نهایی است .
معمولا ماکت را با موم، گل یا خمیر می‌سازند تا ایرادات طرح را پیدا کنند. ساخت ماکت به تو کمک می‌کند ترکیب‌بندی، تعادل و زاویه‌ها را بررسی کنی. خیلی وقت‌ها چیزی که در ذهن ماست ، وقتی اجرا می‌شود تعادل ندارد و می‌افتد ! ماکت جلوی این ضرر را می‌گیرد .

آرماتور یا اسکلت‌بندی ( Armature )

آیا بدن انسان بدون استخوان می‌ایستد ؟ قطعا نه. مجسمه‌های گلی و مومی هم همین‌طور هستند. آرماتور همان اسکلت فلزی یا چوبی است که داخل کار قرار می‌گیرد و وزن مواد را تحمل می‌کند.
اگر بدون آرماتور شروع به ساختن یک فیگور انسانی با گل کنی، احتمالا بعد از ساختن سر، گردن خم می‌شود و کار خراب می‌شود. آرماتوربندی یکی از مهم‌ترین مهارت‌هایی است که در دوره اموزش مجسمه سازی یاد می‌گیری. معمولا از مفتول‌های آلومینیومی یا آهنی برای این کار استفاده می‌کنند چون هم محکم هستند و هم راحت خم می‌شوند.

تناسبات ( Proportions )

این کلمه یعنی اندازه اجزای مختلف نسبت به هم درست باشد. مثلا طول دست نسبت به بدن، یا اندازه سر نسبت به عرض شانه. در کارهای رئال ( واقع‌گرایانه )، رعایت تناسبات حیاتی است. اگر سر مجسمه خیلی بزرگ باشد، کار شبیه کاریکاتور می‌شود. البته در سبک‌های مدرن ممکن است هنرمند عمدا تناسبات را به هم بزند، اما اول باید قانون را یاد بگیری تا بتوانی آن را بشکنی.

مواد و متریال‌های پرکاربرد ( Material )

هر ماده‌ای رفتار خاص خودش را دارد. نمی‌شود با چوب همان رفتاری را کرد که با گل می‌کنیم. شناخت متریال یکی از مهم‌ترین بخش‌ها در یادگیری اصطلاحات تخصصی مجسمه سازی است که به تو کمک می‌کند ابزار درست را انتخاب کنی.

گل رس ( Clay )

صمیمی‌ترین و قدیمی‌ترین ماده در دست بشر. گل رس نرم است، شکل‌پذیر است و حس لامسه فوق‌العاده‌ای دارد. گل‌ها انواع مختلفی دارند:

• گل‌ روغنی ( Chavant/Plasticine ) : این گل‌ها خشک نمی‌شوند و می‌توانی بارها از آن‌ها استفاده کنی. برای تمرین و ساخت ماکت عالی هستند.
• گل‌ پایه آب : این گل‌ها در مجاورت هوا خشک می‌شوند و بعد باید در کوره پخته شوند تا سفت و ماندگار شوند (سفالگری).

گچ ( Plaster )

گچ ماده‌ای ارزان و در دسترس است که هم در قالب‌گیری و هم در ساخت مستقیم استفاده می‌شود. کار با گچ سرعت عمل می‌خواهد چون زود سفت می‌شود. گچ وقتی با آب مخلوط می‌شود، گرمای کمی تولید می‌کند و بعد سخت می‌شود . مجسمه‌های گچی را می‌توان تراشید یا روی آرماتور لایه‌لایه اضافه کرد.

موم ( Wax )

موم ماده‌ای است که با حرارت نرم می‌شود و با سرد شدن سفت می‌شود. جزئیات را فوق‌العاده دقیق نشان می‌دهد. مجسمه‌سازان جواهرساز خیلی از موم استفاده می‌کنند. همچنین در روش ریخته‌گری دقیق (که پایین‌تر توضیح می‌دهم) موم نقش اصلی را بازی می‌کند.

پاپیه ماشه ( Papier-mâché )

شاید فکر کنی این کاردستی مدرسه است، اما پاپیه ماشه (خمیر کاغذ) یکی از تکنیک‌های جدی در هنر مدرن است. این ماده سبک و ارزان است و می‌توان با آن کارهای بسیار بزرگ ساخت بدون اینکه وزن زیادی داشته باشد.

تکنیک‌ها و اصطلاحات تخصصی مجسمه سازی در سطح پیشرفته

حالا که با پایه‌ها آشنا شدیم، برویم سراغ کلماتی که شاید کمی پیچیده‌تر به نظر برسند اما دانستنشان تو را یک پله بالاتر می‌برد.

نقش برجسته ( Relief )

حتما کتیبه‌های تخت جمشید را دیده‌ای. آن‌ آثار نمونه بارز نقش برجسته هستند. در این تکنیک، مجسمه کاملا سه بعدی و جدا از زمینه نیست، بلکه به یک صفحه پس‌زمینه چسبیده است. نقش برجسته‌ها سه مدل دارند:

1. لو رلیف ( Low Relief ) : برجستگی خیلی کم است، مثل تصویر روی سکه‌ها.
2. های رلیف ( High Relief ) : برجستگی زیاد است و اجزا تا حد زیادی از زمینه بیرون زده‌اند.
3. غرق در متن ( Sunken Relief ) : طرح به جای بیرون آمدن، داخل سطح حک شده است.

سردیس ( Bust )

مجسمه‌ای که فقط شامل سر، گردن و بخشی از شانه و سینه باشد را سردیس یا نیم‌تنه می‌گویند. این فرم یکی از محبوب‌ترین تمرین‌ها برای یادگیری چهره‌سازی است. ساختن یک سردیس دقیق که شبیه مدل زنده باشد، اوج مهارت در شناخت آناتومی صورت است.

تندیس تمام‌تنه ( Statue )

این واژه معمولا برای مجسمه‌هایی استفاده می‌شود که کل بدن انسان یا حیوان را نشان می‌دهند. برخلاف سردیس، در اینجا باید تناسبات کل بدن و نحوه ایستایی (ژست) را مدیریت کنی.

قالب‌گیری ( Molding )

فرض کن یک مجسمه گلی ساخته‌ای و می‌خواهی آن را به جنس فایبرگلاس، رزین یا برنز تبدیل کنی. یا شاید بخواهی از روی کارِت ۱۰ تا کپی یک‌شکل بسازی. اینجاست که قالب‌گیری وارد می‌شود.
قالب در واقع نگاتیو یا فضای منفی مجسمه توست. موادی مثل سیلیکون یا گچ را روی مجسمه اصلی می‌ریزند تا شکل آن را بگیرد. بعد مجسمه اصلی را بیرون می‌آورند و فضای خالی قالب را با ماده نهایی پر می‌کنند.

ریخته‌گری ( Casting )

ریخته‌گری مرحله بعد از قالب‌گیری است. وقتی مواد مذاب (مثل برنز) یا مایع (مثل رزین یا گچ) را داخل قالب می‌ریزی تا شکل بگیرد ، داری ریخته‌گری انجام می‌دهی.
یکی از معروف‌ترین روش‌ها، ریخته‌گری موم گمشده است. اسمش کمی شاعرانه است، نه ؟ در این روش مدل مومی داخل گچ نسوز قرار می‌گیرد، گرما می‌دهند تا موم آب شود و بریزد بیرون (گم شود!) و جای خالی‌اش را فلز مذاب پر می‌کند.

پاتینه ( Patina )

وقتی ساخت مجسمه تمام شد، نوبت آرایش نهایی است. پاتینه یعنی ایجاد رنگ و بافت روی سطح کار. مثلا دیده‌ای بعضی مجسمه‌ها حالت کهنه، زنگ‌زده یا عتیقه دارند ؟ این کارِ پاتینه است.
با استفاده از اسیدها (برای فلزات) یا رنگ‌های اکریلیک و روغنی (برای مواد دیگر)، می‌توان ظاهر کار را کاملاً تغییر داد. پاتینه می‌تواند یک مجسمه گچی ساده را شبیه یک اثر برنزی گران‌قیمت یا یک چوب قدیمی نشان دهد. این هنر به اثر تو هویت و حس زمان می‌دهد.

ابزارهای مهمی که باید بشناسی

در جعبه ابزار یک هنرمند چه خبر است ؟ شناخت ابزارها، بخش بسیار مهمی از اصطلاحات تخصصی مجسمه سازی را تشکیل می‌دهد.

کاهنده‌ها ( Loop tools )

این ابزارها دسته‌هایی دارند که سرشان یک حلقه فلزی و سیم‌مانند وصل شده. با این حلقه‌ها می‌توانی گل یا گچ اضافه را بتراشی و سطح را صاف کنی . مثل چاقوی پوست‌کن عمل می‌کنند .

افزاینده‌ها و ابزار چوبی

ابزارهایی که معمولا سری صاف یا قاشق‌مانند دارند و برای مالیدن گل، وصل کردن تکه‌ها و فرم‌دهی استفاده می‌شوند. انگشتان دست بهترین ابزار هستند، اما این ابزارهای چوبی جاهایی می‌روند که انگشت ما جا نمی‌شود.

کولیس ( Caliper )

یک وسیله اندازه‌گیری دقیق است که شبیه پرگار باز و بسته می‌شود. برای اینکه مطمئن شوی اندازه گوش چپ با گوش راست یکی است، یا ضخامت بینی درست درآمده، حتما به کولیس نیاز داری. چشم انسان گاهی خطا می‌کند ، اما کولیس نه.

میز گردان ( Turntable )

چون مجسمه سه بعدی است، باید بتوانی مدام همه طرف آن را ببینی. میز گردان صفحه‌ای است که می‌چرخد و به تو اجازه می‌دهد بدون اینکه خودت دور مجسمه بچرخی، کار را بچرخانی و روی تمام زوایا تسلط داشته باشی

سبک‌ها و مفاهیم هنری

جدای از ابزار، چند مورد از اصطلاحات تخصصی مجسمه سازی هم مفهومی هستند و به سبک کار هنرمند مربوط می‌شوند.

فیگوراتیو ( Figurative )

هنری که سعی دارد شکل‌های واقعی مثل انسان، حیوان یا اشیاء را نمایش دهد. حتی اگر کمی تغییر شکل داشته باشد، باز هم مشخص است که سوژه چیست. بیشتر مجسمه‌های شهری و کلاسیک فیگوراتیو هستند.

انتزاعی ( Abstract )

در این سبک، هنرمند قصد ندارد دقیقا واقعیت را کپی کند. او با فرم‌ها، خطوط و حجم‌ها بازی می‌کند تا یک حس یا مفهوم را منتقل کند. ممکن است یک مجسمه انتزاعی شبیه هیچ چیزی در دنیای واقعی نباشد، اما حس غم، پرواز یا قدرت را به تو بدهد.

اسمبلاژ ( Assemblage )

یک روش مدرن و جذاب ! در این روش هنرمند اشیاء مختلف و آماده (مثل تکه‌های دوچرخه، ساعت، چوب‌های دورریز و…) را کنار هم می‌چیند و وصل می‌کند تا یک اثر جدید بسازد. نوعی کلاژ سه بعدی است. این کار خلاقیت بسیار بالایی می‌خواهد چون باید در چیزهای بی‌استفاده، پتانسیل زیبایی را ببینی

چیدمان ( Installation )

اینجا دیگر فقط با یک مجسمه طرف نیستیم. هنرمند یک فضای کامل را طراحی می‌کند. شاید وارد اتاقی شوی که پر از مجسمه‌های معلق است، نورپردازی خاصی دارد و حتی صدا پخش می‌شود. تو به عنوان بیننده وارد اثر هنری می‌شوی. این سبک مرز بین معماری و مجسمه‌سازی را از بین می‌برد.

چرا یادگیری اصطلاحات تخصصی مجسمه سازی تا این حد مهم است؟

شاید بپرسی: من می‌خواهم دستم را گلی کنم و بسازم ، چه نیازی به حفظ کردن این کلمه‌ها دارم ؟ سوال خوبی است.
یادگیری این واژگان چند فایده بزرگ دارد:

1. ارتباط بهتر: وقتی استاد می‌گوید این قسمت به آرماتور قوی‌تری نیاز دارد یا اینجا را پاتینه فیروزه‌ای بزن ، سریع متوجه می‌شوی.
2. خرید هوشمندانه: وقتی وارد فروشگاه لوازم هنری می‌شوی، دقیقاً می‌دانی چه می‌خواهی و پولت را برای ابزار اشتباه هدر نمی‌دهی.
3. درک عمیق‌تر: وقتی بدانی فضای منفی چیست، ناخودآگاه در کارهایت به فضاهای خالی هم دقت می‌کنی و آثارت حرفه‌ای‌تر می‌شود.

سؤالات متداول

۱. آیا برای درک اصطلاحات تخصصی مجسمه سازی و شروع کار ، حتما باید نقاشی و طراحی بلد باشم ؟
خیر ، اصلا اجباری نیست . درست است که طراحی به درک حجم کمک می‌کند، اما بسیاری از هنرجویان ما بدون هیچ پیش‌زمینه‌ای در طراحی، مستقیما سراغ حجم می‌روند و بسیار موفق می‌شوند. در کلاس‌ها روش دیدن سه بعدی را تمرین می‌کنیم که خودش نوعی طراحی ذهنی است.

۲. یادگیری این هنر چقدر طول می‌کشد ؟
این به تمرین شما بستگی دارد. اما معمولا هنرجویان در همان ترم‌های اول می‌توانند احجام ساده و فیگورهای اولیه را بسازند. رسیدن به سطح حرفه‌ای که بتوانید چهره‌های کاملا شبیه (رئال) بسازید. نیاز به استمرار و گذراندن دوره‌های تکمیلی دارد که ما گام‌به‌گام همراهتان هستیم.

۳. آیا این رشته ابزارهای گران‌قیمتی نیاز دارد ؟
خوشبختانه نه . برای شروع ، شما فقط به مقداری گل رس و چند ابزار ساده چوبی و مفتول نیاز دارید که هزینه بسیار کمی دارند. وقتی حرفه‌ای‌تر شدید و خواستید سراغ متریال‌هایی مثل برنز یا سنگ بروید هزینه‌ها تغییر می‌کند، ولی شروع کار بسیار کم‌هزینه و در دسترس است.

۴. آیا می‌توانم در خانه و آپارتمان هم کار کنم ؟
بله، کاملا . کار با گل و موم هیچ آلودگی شیمیایی یا صوتی ندارد و فضای زیادی هم اشغال نمی‌کند. یک گوشه از میز اتاق هم برای شروع کافی است. البته برای کارهایی مثل سنگ‌تراشی یا جوشکاری نیاز به فضای کارگاهی دارید، اما بخش مدل‌سازی کاملاً خانگی و بی‌خطر است.

۵. بازار کار مجسمه‌سازی در ایران چطور است ؟
این هنر دامنه‌ی وسیعی دارد. از ساخت مجسمه‌های شهری و یادمان‌ها گرفته تا طراحی فیگور برای انیمیشن، ساخت جواهرات خاص، طراحی دکوراسیون داخلی، ساخت اکسسوری و آموزش. اگر مهارت بالایی پیدا کنید و نمونه کار قوی بسازید، فرصت‌های شغلی متنوعی پیش روی شماست که در طول دوره‌ها به آن‌ها اشاره می‌کنیم.

^{دست‌سازه‌های دلبریجات ترکیبی از هنر، خلاقیت و زیبایی هستند. مجموعه‌ای از گوشواره‌های دست‌ساز، زیورآلات رزینی، گردنبندهای هنری، گلسرها و اکسسوری‌های خاص که با الهام از طبیعت و هنر طراحی و تولید می‌شوند. برای مشاهده جدیدترین محصولات و خرید آنلاین به سایت دلبریجات مراجعه کنید:   DelBariJat.com}